Od tych odcinków tak po prawdzie należałoby rozpocząć cykl „Odkrywamy Nysę”, ale dziś nadrabiamy zaległości 1 częścią która dotyczy lokacji Nysy.

W tej części skupimy się na obszarze tzw. Nowego Miasta z parafią przy kościele św. Jakuba. Ponieważ oprócz Nowego Miasta na południe funkcjonowało Stare Miasto z parafią przy kościele św. Jana Chrzciciela, o czym szerzej będziemy pisać w kolejnych częściach.

1.1 Uwarunkowania geograficzne

Nysa powstała nad rzeką o tej samej nazwie tj. Nysie Kłodzkiej, która stanowi lewy dopływ Odry. Wiadomo, że nad Nysą Kłodzką w średniowieczu jedynie Nysa odgrywała większą rolę. Co zatem zadecydowało o powstaniu osady w tym miejscu? Składało się na to kilka czynników – rzeka przepływająca obok osady stanowiła źródło pożywienia w postaci ryb, dostarczała wody pitnej, a żyzne gleby nad nią zapewniały bogate zbiory. W okolicy znajdował się także bród, dzięki któremu można było swobodnie przekraczać rzekę. Wiemy także, że przynajmniej od XIV wieku na drugim brzegu silnie rozwijały się ogrody warzywne. W średniowieczu przy braku dobrych dróg to właśnie rzeki odgrywały dużą rolę w handlu, gdyż była to najtańsza i stosunkowo szybka droga handlu. Bagnisty teren stanowił doskonałe miejsce do obrony osady, z jednej strony oblanej rzekami Nysy Kłodzkiej, a z drugiej Białą Głuchołaską zwaną też Bielawką.

Krzyżowały się tutaj także liczne szlaki handlowe. Oprócz aspektów militarnych to właśnie na tym terenie przebiegała największa ilość szlaków handlowych na Śląsku zaraz po Wrocławiu. W Nysie przecinały się wszystkie najważniejsze szlaki handlowe południowo – wschodniego Śląska. Początkowo najważniejszym szlakiem był stary szlak podsudecki, który wpłynął na rozplanowanie śródmieścia Nowego Miasta, z charakterystycznym łukiem w Rynku. Z biegiem czasu pojawiały się kolejne połączenia. Z Nysy można było dotrzeć do Czech, na Morawy, Węgry czy Łużyce i dalej do krajów śródziemnomorskich. Miasto posiadało liczne szlaki międzynarodowe. Jednym z najważniejszych był szlak Nysa – Budapeszt, który prowadził poprzez Cieszyn, Nysa – Zgorzelec Wiodący przez Świdnicę czy Nysa – Ołomuniec, który prowadził dalej na południe aż do krajów śródziemnomorskich. Można było także dostać się do Zlatych Hor przez Głuchołazy.

Na czele najważniejszych krajowych szlaków handlowych była droga z Nysy do Wrocławia oraz Nysa – Toruń przez Grodków, Brzeg, Namysłów i Ostrzeszów. Z Nysy można było także dostać się dwiema drogami do Krakowa oraz Wieliczki skąd później importowano sól. Jedna trasa wiodła przez Głogówek, Koźle i Pyskowice a następnie łączyła się z drogą królewską. Natomiast druga droga wiodła przez Racibórz. Kolejnym szlakiem była droga Nysa – Opole przez Niemodlin. Przebieg tak znacznej ilości szlaków musiał zaowocować powstaniem silnej i prężnej osady.

Przy ustalaniu czasu powstania Nowego Miasta Nysy szczególną uwagę zwracano na: legendy o istnieniu kościoła św. Jakuba w X/XI wieku, informację o konsekracji tego kościoła w 1198 roku przez biskupa Jarosława, wzmiankę o Nysie podaną przez Długosza oraz nietypowe jak na śląskie lokacje rozplanowanie śródmieścia.

1.2 Badania archeologiczne po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej zaczęło dosyć szybko narastać zainteresowanie „ziemiami odzyskanymi” oraz historią miast z tych terenów. Badania archeologiczne bardzo często mogą pomóc w datacji i określeniu zasięgu osadnictwa na danym terenie.

W 1954 roku firma Geoprojekt z Wrocławia przeprowadziła zakrojone na szeroką skalę badania archeologiczne na terenie Nysy, które swym zasięgiem objęły rejony: dworu biskupiego, kościoła św. Jakuba, ul. Celnej, ul. B. Krzywoustego a także teren pomiędzy ulicą Bracką a św. Piotra ( dawniej Bohaterów Lenino). Na terenie dworu biskupiego natrafiono głównie na fragmenty naczyń glinianych datowanych na początek XIII wieku, a więc na powstanie dworu, wykluczono istnienie osadnictwa sprzed czasu wzmianki odnośnie dworu tj. 1260 roku. Przy kościele św. Jakuba natrafiono na liczne ślady grobów ze względu na istniejący do XVIII wieku cmentarz przy kościele. Najstarsze znalezisko datowano na XIII wieku, pojawiło się także stwierdzenie „Wcześniejszych zabytków nie znaleziono”. Przy ulicy Celnej natrafiono m.in. na toczoną drewnianą miskę oraz fragmenty ceramiki z XIV wieku. Najciekawiej przedstawiały się badania przeprowadzone pomiędzy ulicami Bracką a św. Piotra. Zostało tam zawarte lakoniczne określenie „Uzyskany materiał zabytkowy datuje te nawarstwienia na okres od XI do XIV wieku”. Niestety nie zostały podane żadne materiały, na których oparto te stwierdzenia. We wnioskach ogólnych stwierdzono, że początki osady koncertują się właśnie w tym rejonie. To właśnie na tych badaniach opierał się W. Dziewulski w swojej pracy oraz późniejsi historycy, którzy pisali za W. Dziewulskim. Jednak od tego czasu przeprowadzono szereg badań archeologicznych na terenie Nowego Miasta, które jasno zaprzeczają tezie A. Gałuszki o osadnictwie z XII wieku. Zdaniem M. Krawczyka doszło najprawdopodobniej do błędów przy datacji materiału archeologicznego.

Okazją do przeprowadzenia kolejnych badań było wznoszenie nowych bloków w latach 60. i 70. XX wieku, na miejscu starych kamienic w śródmieściu, głównie w okolicach ulic:

B. Krzywoustego, Celnej, K. Miarki oraz J. Matejki. W latach 1960 – 1964 powstało 20 wykopów o łącznej powierzchni 18, 4 ara. Prace prowadzono bardzo szybko ze względu na konieczność wznoszenia nowych bloków mieszkalnych. Wydobyty wówczas materiał archeologiczny szacowano roboczo głównie na XIV, natomiast materiały pochodzące z drugiej połowy XIII wieku były reprezentowane w sposób bardzo nieliczny. Wśród znalezisk dominowała głównie ceramika – „Wydobyto ponad 750 całych naczyń glinianych oraz około 35 tysięcy ułamków naczyń”. Na drugim miejscu znalazły się wyroby ze skóry i drewna, datowane głównie na XIV wiek. W kolejnych latach liczba wykopów, które sięgały calca wzrosła do, około 30.Badania te prowadzono głównie w rejonie ul. Wrocławskiej. Wydobyto wówczas tysiące fragmentów ceramiki, szkła, wyrobów skórzanych etc., które były datowane okres XIII – XIV w.

W 1982 roku w związku z pracami prowadzonymi przez Nyski Zakład Energetyczny przeprowadzono badania przy skrzyżowaniu ulic J. Matejki i B. Krzywoustego. Badania te obejmowały rejon półkolistego rogu rynku przy szlaku podsudeckim, teoretycznie najstarszej części Nowego Miasta. Badania przeprowadzili pracownicy Biura Dokumentacji Zabytków w Opolu wspólnie z pracownikami Muzeum w Nysie. Podczas wykopalisk stwierdzono pozostałości trzech drewnianych budynków, które zachowały się fragmentarycznie. Wykopano także część drewnianej rury kanalizacyjnej. Materiał z wykopalisk: fragmenty glinianych i szklanych naczyń, fragmenty drewnianych miseczek i wyrobów oraz ścinek ze skóry oceniono na okres od XIII do XV wieku.

Prawdziwa rewolucja w dziedzinie archeologii nastąpiła w latach 90. XX wieku, kiedy opracowano metodę analizy, dendrochronologicznej, która na podstawie rocznych przyrostów drzewa pozwala niezwykle dokładnie określić wiek, a nawet rok ściętego drzewa. Metodę analizy dendrochronologicznej dla Śląska opracował dr hab. M. Krąpiec z Akademii Górniczo – Hutniczej w Krakowie. Dr hab. M. Krąpiec wykonał także datację z pięciu wykopów na terenie Nowego Miasta. Wyniki tych badań ilustruje tabela 1 oraz mapa 1.

1. ul. Kupiecka – Rynek Garncarski; badania w 1993 roku. Uzyskano wyniki dla 19 próbek drewna, w tym 11, które datują relikty zabudowy drewnianej z najstarszych istniejących nawarstwień kulturowych.

– obiekt nr 20 – zlokalizowany na głębokości 3, 8 m, poziomie calca ( gruntu rodzinnego) – datowanie po 1244 r.,

– obiekt nr 11 – deski podłogowe zalegające na poziomie na głębokości 3, 2 – 3, 3 m, to jest około 50 cm powyżej calca – datowane po 1266 r.,

– obiekt nr 15 – zlokalizowany na głębokości 3, 5 – 3, 6 m, to jest około 20 – 30 cm powyżej poziomu calca, datowane po 1282 r.,

– pozostałe próby drewna były datowane na okres po 1278 r., po 1282 r., po 1285 r.,

2. ul. Wyzwolenia; badania w 1999 roku. Uzyskano wyniki dla 6 próbek drewna:

– belka – pochodząca z budynku drewnianego zlokalizowanego na wysokości calca – około 1234 r.,

– 5 pali umacniających brzeg kanału – odnogi rzeki Bielawki, która dawniej stanowiła otwarty sztucznie przekopany kanał przez miasto, a obecnie ujęty w kolektor; 2 pale drzew ściętych w 1226 r., 1 po 1222 r., 1 po 1226 r., 1 po 1228 r.

3. ul. Bielawska; badania w 2000 roku. Seria 6 dat pali drewnianych wbitych w ilaste, calcowe podłoże: 1 drzewo ścięte w 1226 r., pozostałe – po 1270 r., 1286 r. ( -6/+9), 1327 r. ( -6/+9)

4. ul. Ks. Kądziołki; badania w 2000 roku.. Uzyskano pozytywne wyniki datowania dla 4 prób ze spągowej części nawarstwień kulturowych wykopu: po 1221 r., 1237 r., 2 próby datowane na rok po 1239.

5. ul. Wyzwolenia; badania w 2001 roku. Uzyskano pozytywne wyniki datowania dla 6 prób:

– 2 belki konstrukcyjne – datowane na okres po 1166 r., oraz 1183 r. Dr hab. Marek Krąpiec sugeruje jednak, że pochodzą z początku XIII wieku, na co miałoby wskazywać – brak najmłodszych przyrostów drewna spowodowanego obróbką i nadpaleniami powierzchni.

– 4 pale umacniające kanał płynący przez miasto; drzewa ścięte po 1213 r., po 1230 r., po 1241 r., i po 1251 r.

Wyniki pozwoliły wykluczyć jakiekolwiek znaleziska datowane na okres wcześniejszy niż XIII wiek, czyli czas lokacji miasta. Uzyskany materiał dendrochronologiczny pozwala na przedstawienie pewnego zarysu rozwoju urbanistycznego miasta. „Ulica Wyzwolenia, – co najmniej lata 20. XIII w., ulice Kądziołki i Kupiecka, w pobliżu kościoła św. Jakuba i Agnieszki – lata 30. i 40. XIII w., ul. Bielawska – południowy kraniec miasta – lata 70. i 80. XIII w.”. Wyniki te potwierdziły także badania przeprowadzone przy ulicy Celnej w rejonie dawnej bramy Celnej i kościoła Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, które wykazały głównie zabytki pochodzące z XIII – XIV wieku. Brak jest jakichkolwiek znalezisk na terenie miasta Nysy starszych aniżeli XIII wiek, co wiąże się z czasem lokacji miasta.

Plan miasta - rys. M. Krawczyk

Plan miasta – rys. M. Krawczyk

1. Nysa mapa nr 1 – lokalizacja miejsc przebadanych archeologicznie na terenie Nowego Miasta. Numerami od 1 do 5 i kolorem czerwonym oznaczono miejsca, dla których uzyskano datowanie dendrochronologiczne, kolorem czarnym oznaczono miejsca przebadane archeologicznie.

 

 

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.